at is de oorsprong van IJlst geweest?
Gezien het feit dat IJlst al in 1268 stad werd moet haar oorsprong veel vroeger te zoeken zijn. Dat IJlst aanzien of potentie had, blijkt uit de bouw van de Ilostins (of Ylostins) in de 15e eeuw, door de toen zeer invloedrijke familie Harinxma (Harinxma thoe Heeg en Harinxma thoe Sneeck). Van de website stinseninfriesland.nl:

De stins vormde samen met de kerk één verdedigbaar geheel. Hierdoor had IJlst een versterking aan de zuidzijde, die met een kleine strijdmacht te beheersen en te verdedigen viel. De eigenaar van de stins was de 'eeheer' of olderman en daarmee de eerste van de stad.

De Ilostins was een torenstins, [...] De stins had een nagenoeg vierkante plattegrond en was een hoog bouwwerk, dat aan de bovenzijde voorzien van een weergang met arkeltorens. Hierdoor was het mogelijk de stins van bovenaf te verdedigen. In de muren waren kleine rondboogvensters aangebracht. De stins werd bekroond door een schilddak met decoratieve windwijzers.

In 1778 zijn de laatste restanten van de stins afgebroken.

ntwikkeling en bloei in de Middeleeuwen
In de dertiende eeuw stond Fryslân 'vol' met geweldige stinzen die op hoogten en terpen gebouwd waren. De oorspronkelijke bewoners van dit land woonden in houten hutten of op kleine landhoeven. Meestal waren die ver van elkaar verwijderd en op terpen gebouwd, om de bewoners te beschermen tegen de gevreesde overstromingen (IJlst lag in die tijd aan de Middelzee - zie ook Ligging).

Stins betekent niet veel anders dan "steen". Ook bij de Nederlandse benaming van Ylostins, Ilostein, heeft de lettergreep "stein" die betekenis. Steen was een zeldzaam materiaal, het kwam van oorsprong niet in het noorden van Nederland voor. Men vervoerde het vanuit de Eifelstreek in Duitsland en was dus per definitie een prijzig constructiemiddel. Het was slechts betaalbaar voor kerken en kloosters. Nadat monniken hadden ontdekt hoe ze zelf baksteen konden produceren en zij dat proces hadden vrijgegeven, werd het materiaal betaalbaarder voor de meest gegoede burgers. Ter verdediging werden op de meest geschikte plaatsen sterke stenen huizen gebouwd.

chieringers versus vetkopers
Niet alleen de overstromingen vormden namelijk een bedreiging van huis en haard in de Middeleeuwen. Centraal gezag was nog niet erg sterk dus men moest, in de heersende anarchie, zelf voor zijn veiligheid zorgen. Tussen 1350 en 1500 is een felle strijd gaande tussen de Schieringers en de Vetkopers. De naam van de Schieringers was afkomstig van de schiere/grijze monniken van de Cisterciënzer orde. Ze heersten in Westergo (het zuid-westen van Friesland) en waren voorstander van de Friese vrijheid. De Vetkopers, wiens naam afkomstig was van de Prämonstratenzer monniken, die vaak aan vetweiderij deden, heersten daarentegen in het noordoosten en Ost-Friesland in Duitsland.

Mooi citaat om de vele eeuwen durende strijd aan te geven:

De zogenoemde 'Pax Groningana', de door de stad min of meer opgelegde vrede [uit 1491], leidt [...] toch ook weer tot onenigheid en onlusten in Westerlauwers Friesland, met name in Sneek. De strijd tussen Schieringers (Friese hoofdelingen) en Vetkopers (de stad Groningen: in Friesland ook wel 'de stad van de Westfaalse gecken' genoemd) lijkt [opnieuw] te herleven.
Kortom, regelmatig waren er in die tijd dus (bloedige) gevechten om erkenning van macht, vrijheid en bescherming van handelsroutes (de Hanze). Bij een aanval vluchtten de omwonenden in de stins, waar voor langere tijd proviand aanwezig was. In de stinzen zaten schietgaten zodat men zich kon verdedigen. Voor hun veiligheid vestigden zich al snel enkele vrijen rond de stins, in eigen woningen. In tijd van nood maakten zij met de lijfeigenen en de slaven van de stinsbewoner de bezetting van zijn stins uit.

Zo kwam in IJlst de stins van de onbekende stichter van Ylts of Yleke (zie ook bij Naam) met rondom enkele woningen en daar omheen de hem toebehorende boerenhoeven. Rome (ja, ook IJlst was onderdeel van het Romeinse Rijk) bouwde al vlug nabij het kerkhof met een kerk met strodak en later een hoge stompe toren. Vervolgens ontstonden in het noorden rijen huizen en zo een klein dorp, dat zich ten noorden van de stins en de kerk uitbreidde.

De 'skyline' van IJlst (voor 1778)
Afb. 1: zijaanzicht, gekeken op de achterkant van de huizen aan de Eegracht. De hoogste
toren is de in de Romeinse tijd gebouwde Katholieke kerk. De begraafplaats is daarvan over.
Ûntwerp en idee fan Marit, 2003. Lêste oanpassings dien op 29 jannewaris 2006.
Eamelje mei Marit of besiekje harren eigen webside.